Hướng dẫn ôn tập Ngữ văn Lớp 10 - Năm học 2020-2021 - Trường THPT Hoàng Thái Hiếu

Nội dung tài liệu: Hướng dẫn ôn tập Ngữ văn Lớp 10 - Năm học 2020-2021 - Trường THPT Hoàng Thái Hiếu

1. Hướng dẫn tự học Ngữ văn lớp 10 (trước tết) Trường THPT Hoàng Thái Hiếu Thứ 4, 03/02/2021 | 21:10 Hướng dẫn tự học Ngữ văn lớp 10 (trước tết) HƯỚNG DẪN HỌC SINH TỰ HỌC TẬP (TRƯỚC TẾT)- NGỮ VĂN 10 PHẦN I. ÔN TẬP KIẾN THỨC ĐỌC HIỂU+NLXH (100 CHỮ) 1. MỘT SỐ THỂ THƠ THƯỜNG GẶP *Thơ tự do "Những chị lúa phất phơ bím tóc Những cậu tre bá vai nhau thì thầm đứng học Đàn cò áo trắng Khiêng nắng Qua sông Cô gió chăn mây trên đồng Bác mặt trời đạp xe qua đỉnh núi" (Em kể chuyện này - Trần Đăng Khoa) *Thơ lục bát “ Trăm năm trong cõi người ta Chữ tài chữ mệnh khéo là ghét nhau Trải qua một cuộc bể dâu Những điều trông thấy mà đau đớn lòng” ( Nguyễn Du, Truyện Kiều) *Thơ ngũ ngôn “Con sóng dưới lòng sâu Con sóng trên mặt nước Ôi con sóng nhớ bờ Ngày đêm không ngủ được 1 of 11 4/27/2025, 3:16 PM
2. Hướng dẫn tự học Ngữ văn lớp 10 (trước tết) Lòng em nhớ đến anh Cả trong mơ còn thức”(Sóng-Xuân Quỳnh) *Thơ thất ngôn bát cú đường luật “Ao thu lạnh lẽo nước trong veo, Một chiếc thuyền câu bé tẻo teo. Sóng biếc theo làn hơi gợn tí, Lá vàng trước gió khẽ đưa vèo. Tầng mây lơ lửng trời xanh ngắt, Ngõ trúc quanh co khách vắng teo. Tựa gối buông cần lâu chẳng được, Cá đâu đớp động dưới chân bèo.” (Câu cá mùa thu- Nguyễn Khuyến) *Thơ thất ngôn tứ tuyệt “Ông đứng làm chi đó hỡi ông? Trơ trơ như đá, vững như đồng. Đêm ngày gìn giữ cho ai đó Non nước đầy vơi có biết không” (Ông phỗng đá- Nguyễn Khuyến) *Thơ 6 chữ(6 tiếng), 7 chữ, 8 chữ “ Tuổi thơ chở đầy cổ tích Dòng sông lời mẹ ngọt ngào Đưa con đi cùng đất nước Chòng chành nhịp võng ca dao Con gặp trong lời mẹ hát Cánh cò trắng, dải đồng xanh Con yêu màu vàng hoa mướp “ Con gà cục tác lá chanh” Thời gian chạy qua tóc mẹ Một màu trắng đến nôn nao Lưng mẹ cứ còng dần xuống Cho con ngày một thêm cao Mẹ ơi trong lời mẹ hát Có cả cuộc đời hiện ra Lời ru chắp con đôi cánh Lớn rồi con sẽ bay xa” ( “ Trong lời mẹ hát”- Trương Nam Hương) “Tây Tiến đoàn binh không mọc tóc Quân xanh màu lá dữ oai hùm 2 of 11 4/27/2025, 3:16 PM
3. Hướng dẫn tự học Ngữ văn lớp 10 (trước tết) Mắt trừng gửi mộng qua biên giới Đêm mơ Hà Nội dáng kiều thơm”(Tây Tiến-Quang Dũng) "Có nơi nào như Đất Nước chúng ta Viết bằng máu cả ngàn chương sử đỏ Khi giặc đến vạn người con quyết tử Cho một lần Tổ Quốc được sinh ra" ("Tổ quốc ở Trường Sa" của tác giả Nguyễn Việt Chiến, cũng là ca từ bài hát "Thêm một lần Tổ quốc được sinh ra " Nhạc sĩ Văn Phượng phổ nhạc ) 2. CÁC PHƯƠNG THỨC BIỂU ĐẠT CHÍNH KIỂU VĂN BẢN MỤC ĐÍCH GIAO TIẾP STT PHƯƠNG THỨC BIỂU ĐẠT 1TỰ SỰ/ KỂ Trình bày diễn biến sự việc 2 MIÊU TẢ Tái hiện trạng thái sự vật,con người 3 BIỂU CẢM Bày tỏ tình cảm,cảm xúc 4 NGHỊ LUẬN Nêu ý kiến đánh giá, bàn bạc, 5 THUYẾT MINH Giới thiệu đặc điểm,tính chất,phương pháp. 6 HÀNH CHÍNH- Trình bày ý muốn,quyết định nào CÔNG VỤ đó,thể hiện trách nhiệm quyền hạn giữa người và người 3. CÁC BIỆN PHÁP - PHÉP TU TỪ CƠ BẢN - Tương phản (đối lập) :đối chiếu hai sự vật, sự việc,hiện tượng có tính chất đặc trưng khác nhau hoặc trái ngược nhau để nhấn mạnh một nội dung,vấn đề khác..( đối từ,đối câu,đối nghĩa ..) VD: “Ta dại,ta tìm nơi vắng vẻ/ Người khôn,người đến chốn lao xao” - So sánh :So sánh là đối chiếu sự vật, sự việc này với sự vật sự việc khác có nét tương đồng để làm tăng sức gợi hình, gợi cảm cho sự diễn đạt. (như,giống như,là ,tựa,tựa như ): VD:Như chiếc đảo bốn bề chao mặt song/ Hồn tôi vang tiếng vọng của hai miền. 3 of 11 4/27/2025, 3:16 PM
4. Hướng dẫn tự học Ngữ văn lớp 10 (trước tết) - Nhân hóa: tả con vật, cây cối, đồ vật, hiện tượng thiên nhiên bằng những từ ngữ vốn được dùng đẻ gọi hoặc tả con người; làm cho thế giới loài vật, cây cối đồ vật, trở nên gần gũi với con người, biểu thị được VD : Bác giun đào đất suốt ngày/Hôm qua chết dưới bóng cây sau nhà. (Trần Đăng Khoa) - Ẩn dụ: lấy tên sự vật A để gọi tên sự vật B, giữa A và B có nét tương đồng, giống nhau. Tác dụng: Ẩn dụ làm cho câu văn thêm giàu hình ảnh và mang tính hàm súc,tăng biểu cảm. Cùng một đối tượng nhưng ta có nhiều cách thức diễn đạt khác nhau. Ẩn dụ luôn biểu hiện những hàm ý mà phải suy ra mới hiểu -> câu văn giàu hình ảnh và hàm súc, lôi cuốn VD: Ngày ngày mặt trời đi qua trên lăng Thấy một mặt trời trong lăng rất đỏ (Viễn Phương) - Hoán dụ :Hoán dụ là gọi tên sự vật, hiện tượng, khái niệm này bằng tên của sự vật hiện tượng, khái niệm khác có quan hệ gần gũi với nó nhằm tăng sức gợi hình, gợi cảm cho sự diễn đạt. ( Lấy một bộ phận để gọi toàn thể/Lấy vật chứa đựng để gọi vật bị chứa đựng/ Lấy dấu hiệu của sự vật để gọi sự vật/) Lấy cái cụ thể để gọi cái trừu tượng. VD: “Đầu xanh có tội tình gì/Má hồng đến quá nửa thì chưa thôi” (Truyện Kiều-Nguyễn Du) - Lặp cấu trúc: Sử dụng 1 kiểu câu nhiều lần nhằm nhấn mạnh dụng ý ,một nội dung quan trọng.. VD: Chúng / cướp không ruộng đất, hầm mõ, nguyên liệu. Chúng / giữ độc quyền in giấy bạc, xuất cảng và nhập cảng. Chúng đặt ra hàng trăm thứ thuế vô lí... (TNĐL-Hồ Chí Minh” - Điệp từ,ngữ: là nhắc đi nhắc lại một từ, một ngữ trong câu văn, đoạn văn, câu thơ, đoạn để nhấn mạnh ý vừa tạo cho câu văn, câu thơ, đoạn văn, đoạn thơ giàu âm điệu, giọng văn trở nên tha thiết, nhịp nhàng hoặc hào hùng mạnh mẽ. VD: “ Mình về mình có nhớ ta Mười lăm năm ấy thiết tha mặn nồng Mình về mình có nhớ không Nhìn cây nhớ núi nhìn sông nhớ nguồn? (Việt Bắc-Tố Hữu” - Liệt kê: Nêu ra hàng loại sự việc, sự vật, hiện tượng liên tục nhằm nhấn mạnh một nội dung nhất định.. VD: Cây dừa cống hiến tất cả của cải của mình cho con người: thân cây làm máng, lá làm tranh, cọng lá chẻ nhỏ làm vách, gốc dừa già làm chõ đồ xôi, nước dừa để uống, để kho cá, kho thịt, nấu canh.... - Từ láy : Sử dụng từ láy toàn phần - láy bộ phận để gợi hình,gợi thanh gợi cảm xúc,tâm trạng.. 4 of 11 4/27/2025, 3:16 PM
5. Hướng dẫn tự học Ngữ văn lớp 10 (trước tết) VD: Ríu rít, líu lo,rộn ràng ..đìu hiu, xơ xác, tiêu điều .tha thiết, bồn chồn, ngậm ngùi - Đảo ngữ: là sự thay đổi trật tự cấu tạo ngữ pháp thông thường của câu, nhằm nhấn mạnh và làm nổi bật ý cần diễn đạt. VD: "Dừng chân nghỉ lại Nha Trang Hiu hiu gió thổi, trời quang tuyệt vời Xanh xanh mặt biển da trời Cành sao quyến rũ lòng người khó quên"(Sóng Hồng). - Hiu hiu: gợi mức độ nhẹ nhàng của con gió và cảm giác dễ chịu của tác giả. - Xanh xanh: gợi màu sắc của biển và cảm xúc lạ trước thiên nhiên tươi đẹp. 4. CÁC PHONG CÁCH NGÔN NGỮ CƠ BẢN STT Tên PCNN Thể loại văn bản tiêu Đặc trưng cơ Ghi chú biểu- Dấu hiệu nhận bản biết 1 PCNN sinh - NN nói trong hội HKI-Lớp 10 hoạt thoại hàng ngày Tính: cụ thể; - Dạng viết: thư từ, nhật cảm xúc và cá kí, tin nhắn . thể 2 PCNN nghệ - Thơ ca, hò vè,.. Tính: hình HKII-Lớp 10 thuật tượng; truyền - Truyện, tiiểu thuyết, cảm và cá thể (Học sinh kí, hoá nghiên cứu - Kịch bản, trước) 5. CÁC CÁCH TRÌNH BÀY CƠ BẢN CÁCH LL KHÁI NIỆM VÍ DỤ MINH HỌA 5 of 11 4/27/2025, 3:16 PM
6. Hướng dẫn tự học Ngữ văn lớp 10 (trước tết) Diễn dịch Diễn dịch là phương pháp Tham nhũng là vấn đề được quan tâm trình bày ý từ luận điểm hàng đầu ở Châu Á (1). Chính phủ Hàn suy ra các luận cứ (Từ ý Quốc bắt giam hai cựu bộ trưởng Bộ tổng quát suy ra ý cụ thể). quốc phòng và hai cựu tướng lĩnh về tội nhận hối lộ một triệu đô la (2). Giới lập pháp ở Đài Loan hiện phải công khai tài sản của mình và rồi đây các viên chức cao cấp trong chính phủ cũng sẽ làm điều đó (3). Cũng do tham nhũng, đảng dân chủ tự do cầm quyền ở Nhật Bản đã mất đa số ghế tại hạ viện (4). (Báo Tuổi trẻ, số ngày 05/08/1993) Quy nạp Quy nạp là phương pháp Tại Nhật Bản, do tham nhũng trình bày ý từ các luận cứ Đảng tự do cầm quyền đã mất đa số ghế rút ra những nhận định tại hạ viện (1). Chính phủ Hàn Quốc đã tổng quát, rút ra luận điểm bắt giam hai cựu bộ trưởng Bộ quốc (Từ các ý cụ thể rút ra phòng và hai cựu tướng lĩnh về tội nhận nhận định chung). hối lộ một triệu đô la (2). Giới lập pháp ở Đài Loan hiện phải công khai tài sản của mình và rồi đây các viên chức cao cấp trong chính phủ cũng sẽ làm điều đó (3). Tham nhũng là vấn đề được quan tâm hàng đầu ở Châu Á (4). Song hành Song hành là cách lập Văn Nguyễn Tuân tài hoa, uyên bác (1). luận trình bày ý giữa các Văn Thạch Lam nhẹ nhàn, tinh tế (2). câu ngang nhau (Các câu Văn Nam Cao giàu tính triết lí (3). đều là luận cứ). Luận điểm được rút ra từ việc tổng Câu chủ đề ẩn: Phong cách riêng của cấc hợp các ý của luận cứ nhà văn Việt Nam. (Đoạn song hành có câu chủ đề ẩn). 6 of 11 4/27/2025, 3:16 PM
7. Hướng dẫn tự học Ngữ văn lớp 10 (trước tết) Tổng-phân Đoạn tổng- phân- hợp là Tiếng Việt chúng ta rất đẹp, đẹp như hơp đoạn nghị luận có cách thế nào đó là điều khó nói (1). Chúng ta triển khai ý từ luận điểm không thể nói tiếng ta đẹp như thế nào, suy ra các luận cứ, rồi từ cũng như ta không thể nào phân tích cái các luận cứ khẳng định lại đẹp của ánh sáng, của thiên nhiên (2). luận điểm. Qua mỗi bước Nhưng đối với chúng ta là người Việt vấn đề được nâng cao hơn. Nam, chúng ta cảm thấy thưởng thức một cách tự nhiên cái đẹp của tiếng ta, - Mẫu đoạn hỗn hợp liên tiếng nói của quần chúng nhân dân trong tục (Gồm có nhiều câu và ca dao và dân ca, lời văn của các nhà nhiều kiểu quan hệ ý nghĩa văn lớn (3). Có lẽ tiếng Việt của chúng kết hợp với nhau không ta đẹp, bởi vì tâm hồn của người Việt theo trật tự). Nam ta rất đẹp, bởi vì đời sống, cuộc đấu tranh của nhân dân ta từ trước tới nay là cao quý, là vĩ đại, nghĩa là rất đẹp (4). (Phạm Văn Đồng) Móc xích Triển khai ý bằng cách câu sau kế thừa và phát triển ý Muốn xây dựng chủ nghĩa xã hội thì câu trước, luận cứ của câu phải tăng gia sản xuất (1). Muốn tăng trước tạo tiền đề cho sự gia sản xuất thì phải có kĩ thuật tiên tiến phát triển ý của câu sau và (2). Muốn sử dụng kĩ thuật thì phải có cứ như thế đến hết đoạn. văn hóa (3). Vậy việc bổ túc văn hóa là cực kì cần thiết (4). (Hồ Chí Minh) 6. CÁC THAO TÁC LẬP LUẬN CƠ BẢN TTLL Nội dung cơ bản Chứng minh Dùng những bằng chứng chân thực, đã được thừa nhận để chứng tỏ đối tượng. Giải thích Dùng lí lẽ.lập luận để cắt nghĩa một sự vật, hiện tượng, khái niệm để người khác hiểu rõ, hiểu đúng vấn đề. 7. CÁCH XÂY DỰNG MỘT ĐOẠN VĂN NGHỊ LUẬN * Các câu trong đoạn văn. - Câu mở đoạn: Là câu nêu vấn đề. - Câu khai triển đoạn: Là câu phát triển ý được nêu ở câu mở đoạn. - Câu kết đoạn: Là câu khép lại vấn đề. 7 of 11 4/27/2025, 3:16 PM
8. Hướng dẫn tự học Ngữ văn lớp 10 (trước tết) - Câu chủ đề: Là câu mang ý chính của toàn đoạn. Vị trí của câu chủ đề tùy thuộc vào kết cấu của đoạn. Ví dụ: Thơ mới là một trào lưu của nền văn học hiện đại (1). Khuynh hướng sáng tác này khởi đầu vào năm 1932, kết thúc năm 1945 (2). Thơ mới đề cao cái tôi cá nhân (3). Xuân Diệu, Huy Cận, Hàn Mặc Tử, Nguyễn Bính ... là những tác giả tiêu biểu của phong trào thơ mới (4). Thơ mới có đóng góp rất lớn cho quá trình hiện đại hóa văn học Việt Nam (5). * Các yếu tố chính trong bài văn nghị luận. Muốn xây dựng bài văn nghị luận cần phải xác lập các yếu tố: - Luận điểm: Là ý kiến thể hiện quan điểm, tư tưởng trong bài văn nghị luận. - Luận cứ: Là căn cứ để xây dựng luận điểm. - Luận chứng: Là chứng cứ minh họa cho luận cứ, luận điểm. - Lập luận.: Là cách lựa chọn, sắp các luận cứ để dẫn đến luận điểm. * Một số cách lập luận trong bài văn nghị luận. CÁCH KHÁI NIỆM VÍ DỤ MINH HỌA LL Diễn Diễn dịch là phương pháp Tham nhũng là vấn đề được quan tâm hàng đầu dịch trình bày ý từ luận điểm ở Châu Á (1). Chính phủ Hàn Quốc bắt giam hai suy ra các luận cứ (Từ ý cựu bộ trưởng Bộ quốc phòng và hai cựu tướng tổng quát suy ra ý cụ thể). lĩnh về tội nhận hối lộ một triệu đô la (2). Giới lập pháp ở Đài Loan hiện phải công khai tài sản của mình và rồi đây các viên chức cao cấp trong chính phủ cũng sẽ làm điều đó (3). Cũng do tham nhũng, đảng dân chủ tự do cầm quyền ở Nhật Bản đã mất đa số ghế tại hạ viện (4). (Báo Tuổi trẻ, số ngày 05/08/1993) 8 of 11 4/27/2025, 3:16 PM
9. Hướng dẫn tự học Ngữ văn lớp 10 (trước tết) Quy nạp Quy nạp là phương pháp Tại Nhật Bản, do tham nhũng Đảng tự do trình bày ý từ các luận cứ cầm quyền đã mất đa số ghế tại hạ viện (1). Chính rút ra những nhận định phủ Hàn Quốc đã bắt giam hai cựu bộ trưởng Bộ tổng quát, rút ra luận điểm quốc phòng và hai cựu tướng lĩnh về tội nhận hối (Từ các ý cụ thể rút ra lộ một triệu đô la (2). Giới lập pháp ở Đài Loan nhận định chung). hiện phải công khai tài sản của mình và rồi đây các viên chức cao cấp trong chính phủ cũng sẽ làm điều đó (3). Tham nhũng là vấn đề được quan tâm hàng đầu ở Châu Á (4). Song Song hành là cách lập Văn Nguyễn Tuân tài hoa, uyên bác (1). Văn hành luận trình bày ý giữa các Thạch Lam nhẹ nhàn, tinh tế (2). Văn Nam Cao câu ngang nhau (Các câu giàu tính triết lí (3). đều là luận cứ). Luận điểm được rút ra từ việc tổng Câu chủ đề ẩn: Phong cách riêng của cấc nhà văn hợp các ý của luận cứ Việt Nam. (Đoạn song hành có câu chủ đề ẩn). Tổng- Đoạn tổng- phân- hợp là Tiếng Việt chúng ta rất đẹp, đẹp như thế nào phân đoạn nghị luận có cách đó là điều khó nói (1). Chúng ta không thể nói hơp triển khai ý từ luận điểm tiếng ta đẹp như thế nào, cũng như ta không thể suy ra các luận cứ, rồi từ nào phân tích cái đẹp của ánh sáng, của thiên các luận cứ khẳng định lại nhiên (2). Nhưng đối với chúng ta là người Việt luận điểm. Qua mỗi bước Nam, chúng ta cảm thấy thưởng thức một cách tự vấn đề được nâng cao hơn. nhiên cái đẹp của tiếng ta, tiếng nói của quần chúng nhân dân trong ca dao và dân ca, lời văn - Mẫu đoạn hỗn hợp liên của các nhà văn lớn (3). Có lẽ tiếng Việt của tục (Gồm có nhiều câu và chúng ta đẹp, bởi vì tâm hồn của người Việt Nam nhiều kiểu quan hệ ý nghĩa ta rất đẹp, bởi vì đời sống, cuộc đấu tranh của kết hợp với nhau không nhân dân ta từ trước tới nay là cao quý, là vĩ đại, theo trật tự). nghĩa là rất đẹp (4). (Phạm Văn Đồng) Móc Triển khai ý bằng cách câu xích sau kế thừa và phát triển ý Muốn xây dựng chủ nghĩa xã hội thì phải tăng gia câu trước, luận cứ của câu sản xuất (1). Muốn tăng gia sản xuất thì phải có kĩ trước tạo tiền đề cho sự thuật tiên tiến (2). Muốn sử dụng kĩ thuật thì phải phát triển ý của câu sau và có văn hóa (3). Vậy việc bổ túc văn hóa là cực kì cứ như thế đến hết đoạn. cần thiết (4). (Hồ Chí Minh) 8. CÁC DẠNG CÂU HỎI ĐỌC - HIỂU THƯỜNG GẶP 9 of 11 4/27/2025, 3:16 PM
10. Hướng dẫn tự học Ngữ văn lớp 10 (trước tết) Cho văn bản (thơ-văn xuôi) hoặc vấn đề thời sự, xã hội, trong (ngoài) SGK: (1). Xác định phương thức biểu đạt? Thể thơ? Cách trình bày? Thao tác lập luận? Xác định phong cách ngôn ngữ và đặc trưng? (2). Xác định câu chủ đề, nội dung chính, luận điểm chính, ? Đặt tiêu đề cho văn bản? (3). Xác định biện pháp tu từ/nghệ thuật? Nêu tác dụng? (4). Phát hiện-tìm những hình ảnh từ ngữ thể hiện một nội dung cụ thể? Lí giải ý nghĩa từ/ câu, ? (5). Thông điệp nhắn gửi qua đoạn VB? Tóm tắt văn bản?Rút bài học/Ý nghĩa/Đồng tình-Phản đối/Kinh nghiệm?Bài học rút ra....... 9. ĐOẠN VĂN NLXH / VIẾT ĐOẠN VĂN NLXH: Từ đoạn văn bản Đọc hiểu, viết đoạn văn NLXH (khoảng 100 chữ) trình bày suy nghĩ ( ) về vấn đề, ý kiến .. Mở Nêu vấn đề nghị luận( ) và giải thích GHI CHÚ đoạn thật ngắn gọn ý nghĩa vấn đề (Đó là cái gì?...) Thân -Phân tích (Biểu hiện-Tác dụng- Ý Đầu đoạn đoạn nghĩa như thế nào?) lùi dòng và chỉ viết 1 Tốt(Đúng/Tích Xấu (Sai/Tiêu đoạn duy cực) cực) nhất +PT biểu hiện- +PT biểu hiện- khoảng thực trạng thực trạng 100 chữ +Lợi ích- kết quả +Nguyên nhân- và biện pháp phát hậu quả và giải huy phấn đấu. pháp khắc phục. -Chứng minh (DC)/Ai đã làm như vậy? -Bình luận +Khẳng định +Khẳng định tốt (đúng/ tích xấu (sai/ tiêu cực) cực..) phù không phù hợp .cần học hợp .cần phòng tập.. tránh . +Phản đề . +Phản đề .. 10 of 11 4/27/2025, 3:16 PM
11. Hướng dẫn tự học Ngữ văn lớp 10 (trước tết) Kết Bài học cho bản thân đoạn 11 of 11 4/27/2025, 3:16 PM